Wirusowe zakażenia żołądka i jelit (biegunki wirusowe)

Wirusowe zapalenie żołądka i jelit, nazywane też ostrym niebakteryjnym zapaleniem żołądka i jelit (acute infectious nonbacterial gastroenteritis – AING), jest główną przyczyną śmiertelności niemowląt w krajach, w których zarówno opieka medyczna, jak i standardy higieny są na niskim poziomie.

Do objawów wirusowych zakażeń przewodu pokarmowego można zaliczyć nagłe wystąpienie wymiotów i/lub biegunki, którym mogą towarzyszyć: gorączka, nudności, skurcze brzucha, brak apetytu i złe samopoczucie. Efektem zakażenia może być odwodnienie organizmu, szczególnie niebezpieczne dla małych dzieci.

Do grupy ryzyka ciężkich powikłań, a nawet zgonu należą także osoby starsze, w szczególności osłabione przez choroby przewlekłe. Ponadto w grupie zdrowych ludzi dorosłych ostra biegunka naraża na istotne koszty medyczne i społeczne, w tym związane z utraconymi godzinami pracy.

Wirusy będące przyczyną zakażeń jelitowych w środowisku rozprzestrzeniają się za pośrednictwem kału lub wymiocin. Są w wysokim stopniu zakaźne i często niewielka ilość cząstek wirusa wystarcza do wywołania zakażenia, natomiast duże ilości wirusów (1011/g) wydalane są z kałem chorych. Ponadto wirusy przenoszone przez żywność są na ogół stabilne w środowisku poza organizmem żywym i w niewielkim stopniu wrażliwe na zmiany pH, wilgotności czy temperaturę. Do skażenia żywności najczęściej dochodzi przez niezachowanie higieny wśród osób zatrudnionych przy jej produkcji, a także podczas przygotowywania do konsumpcji. Przyczyną skażeń mogą być także produkty pierwotnie skażone takie jak owoce morza.

Jako najważniejsze czynniki etiologiczne wirusowych ostrych zapaleń żołądka i jelit zidentyfikowano kilka rodzajów wirusów jelitowych: rotawirusy (głównie u niemowląt i dzieci, ale mogą też powodować zachorowania u dorosłych), norowirusysapowirusy (należące do rodziny kalicywirusów) oraz adenowirusy jelitowe (typ 40, 41).

Norowirusy

  • są częstą przyczyną występowania nieżytu żołądka i jelit u ludzi, zwłaszcza u dorosłych. W przypadku niemowląt i młodszych dzieci, osób osłabionych innymi chorobami oraz osób w starszym wieku zakażenie tymi wirusami jest szczególnie groźne i może prowadzić do zgonu.
  • Występowanie zakażeń norowirusowych jest częste zwłaszcza w środowiskach zamkniętych między innymi w szpitalach, domach opieki i przedszkolach.
  • Są to wirusy bezotoczkowe o wybitnie małej dawce zakażającej (10-100 cząsteczek wirusowych). Istnieje wiele typów antygenowych tego wirusa,.
  • Są oporne na pasteryzację (do 60°C), stężenia związków chloru poniżej 6,25 mg/l do 30 min. Temperatura 60°C inaktywuje norowirusy dopiero po 30 minutach. Na powierzchniach nieożywionych mogą przetrwać do 7 dni.
  • Okres wylęgania; 24-48 godz. (1-2 dni)
  • Źródło zakażenia: człowiek chory lub rekonwalescent.
  • Nie istnieje szczepionka przeciwko norowirusom!
  • Średni czas trwania choroby wynosi 2-3 dni (u zdrowych dorosłych choroba trwa od 24 do 60 godz., natomiast u dzieci biegunka może trwać do tygodnia).

 

Objawy kliniczne zakażenia:

  • Nudności, wymioty, bóle brzucha, wodnista biegunka wskazujące na ostre zapalenie żołądka i jelita cienkiego oraz gorączka.
  • Inne niespecyficzne objawy (bóle głowy, pogorszenie samopoczucia, dreszcze, bóle mięśniowe osłabienie).

Drogi szerzenia się zakażenia:

  • Bezpośredni lub pośredni  kontakt z zakażoną osobą lub jej wydalinami (styczność z zanieczyszczoną powierzchnią lub przedmiotami np. toaletą, bielizną, meblami, znajdującymi się w otoczeniu chorego).
  • Spożycie żywności lub wody zanieczyszczonej norowirusami (droga pokarmowa).
  • Wdychanie cząstek wirusa unoszących się w powietrzu, powstałych np. z wymiocin osoby chorej.

Zapobieganie:

  • Bezwzględne przestrzeganie zasad higieny osobistej.
  • Systematyczna dezynfekcja skażonych wirusem powierzchni.
  • Odpowiednia higiena przygotowania posiłków
Przeciętny czas wydalania wirusa, nawet po ustąpieniu objawów wynosi od 5 do 7 dni.

Uwaga! W szczególnych sytuacjach (np. chorzy z upośledzoną odpornością), wirus może być wydalany z kałem nawet do 14 dni, a u dzieci nawet do 4 tygodni.

Rotawirusy

  • Rotawirus to jeden z czynników wywołujących zapalenie żołądka i jelit u niemowląt i małych dzieci. Najbardziej podatne na zakażenie są dzieci poniżej 5 roku życia (szczególnie między 6 miesiącem, a 2 rokiem życia) oraz osoby dorosłe po 65 roku życia.
  • W 2017 r. do NIZP-PZH zgłoszono 55 563 przypadki wirusowych zakażeń pokarmowych z czego zdecydowana większość stanowiły zakażenia wywołane rotawirusami: 32 993 przypadki.
  • Należą do rodziny Retroviridae. Mają wielkość od 60 do 70 nm nie posiadają otoczki lipidowej. Genom wirusa składa się z 11 segmentów podwójnej nici RNA. Wyróżniamy 7 różnych antygenowo grup rotawirusów (od A do G), z czego trzy grupy (A, B i C) są zaraźliwe dla ludzi. Rotawirusy A są najczęściej opisywaną przyczyną biegunek.
  • Charakteryzują się dużą stabilnością w środowisku zewnętrznym. Temperatura 60°C niszczy je dopiero po 30 minutach. Na powierzchniach nieożywionych mogą przetrwać około 2 miesięcy. Właściwości zakaźne rotawirusów redukują m.in. preparaty zawierające związki chloru.
  • Okres wylęgania: 24-72 godz. (1-3 dni)
  • Źródło zakażenia: człowiek chory lub rekonwalescent
  • Szczepienia: Istnieje szczepionka przeciwko rotawirusom
  • Choroba trwa zwykle od 4-10 dni, sporadycznie może przedłużać się do kilku tygodni

Objawy kliniczne zakażenia:

  • Wodniste biegunki z obecnością śluzu wskazujące na ostre zapalenie żołądka i jelita cienkiego, wymioty, gorączka do 38,5°C.
  • Objawy wskazujące na infekcję górnych dróg oddechowych (w 20-40 % przypadków zachorowań)

Drogi szerzenia się zakażenia:

  • Bezpośredni lub pośredni  kontakt z zakażoną osobą lub jej wydalinami (styczność z zanieczyszczoną powierzchnią lub przedmiotami np. toaletą, bielizną, meblami, znajdującymi się w otoczeniu chorego).
  • Spożycie żywności lub wody zanieczyszczonej rotawirusami (droga pokarmowa).
  • Wdychanie cząstek wirusa unoszących się w powietrzu, powstałych np. z wymiocin osoby chorej.

Zapobieganie:

  • Bezwzględne przestrzeganie zasad higieny osobistej.
  • Systematyczna dezynfekcja skażonych wirusem powierzchni.
  • Odpowiednia higiena przygotowywania posiłków.
  • Szczepienie ochronne przeciwko rotawirusom (zalecane w Programie Szczepień Ochronnych dla dzieci w wieku od 6 do 24 tygodnia życia – decyzję o szczepieniu należy każdorazowo skonsultować z lekarzem – szczepionka jest dostępna wyłącznie na receptę lekarską).

 

Wydalanie wirusów utrzymuje się od 8 - 30 dni, czasem dłużej.

Uwaga! Osoba zakażona, już dwa dni przed wystąpieniem pierwszych objawów choroby zaczyna wydzielać ze stolcem duże ilości cząstek wirusa. Najwięcej wirionów w stolcu pojawia się około trzech dni po wystąpieniu pierwszych dolegliwości. W tym czasie chory jest wysoce zakaźny!